Lessen uit micropensioen voor pensioensector Nederland - deel 3

Door Robert Timmer - 31 mei 2016

 

2 pensioenrekeningen voor de ZZP'er

Pensioen. Als we ‘pensioen’ zeggen in Nederland praten we al snel over een percentage van je salaris. We denken dan bijna vanzelfsprekend aan een verplichte pensioenregeling bij een bedrijfstakpensioenfonds of in ieder geval pensioen als onderdeel van je arbeidsvoorwaarden. Het soort regeling is dan vaak een middelloonregeling of beschikbare premieregeling. Bij de beschikbare premieregeling gaan al veel wenkbrauwen omhoog, want ja, levert dat wel voldoende pensioen op?

 

Met het verschijnen van het SER-rapport wordt de regering, sociale partners en de Nederlandse bevolking stap voor stap bekend gemaakt met individuele pensioenpotjes. Op zijn Nederlands zijn er twee partijen die óf de variant met meer collectieve risicodeling, óf volledig individuele potjes voorstaan. Maar als we vooruitkijken kunnen we er intussen wel van uitgaan dat we een individueel stelsel krijgen.

 

Hete aardappel: pensioen voor de ZZP’er

Toch bevat het SER-rapport een aanzienlijk hiaat. Er wordt namelijk nog steeds niet gesproken over een passende oplossing voor de ZZP’er. Waar het pensioen met de werkgever individueler wordt, worden er geen nieuwe mogelijkheden genoemd voor de ZZP’er. Wel wordt er door Steven van Weyenberg van D66 gesproken over een ‘witte vlek’ en dat er nader onderzoek nodig is hoe de ZZP’er geholpen kan worden. 

 

Juist voor de ZZP’er - en daarmee bedoel ik niet de situaties waarin er sprake is van een ‘schijnwerknemer’ - is er behoefte aan verandering van ons stelsel. Gedurende de 20 jaar dat ik inmiddels werk, heb ik gedurende menig reorganisatiegolf mensen vrijwillig of met lichte druk ZZP’er zien worden. Al deze mensen hebben gemeen dat ze een bedrijf verlieten met een zeer goede middelloon- of eindloonregeling. Op het moment dat je als ZZP’er begint, is je eerste zorg niet je pensioen. En als ZZP’er sta je er al helemaal niet bij stil dat het pensioen nu nog een slapend recht is en daarmee ook geen goede ouderdomsvoorziening. Deze groep is dan ook bovenmatig kwetsbaar als ze de pensioengerechtigde leeftijd bereiken en de balans van het pensioensparen gaan opmaken.

Waar de vernieuwing van het stelsel een oplossing zou kunnen bieden voor de ZZP’er, wordt dit vraagstuk juist als een hete aardappel vooruitgeschoven.

 

Pensioenoplossing van de informele economie als voorbeeld

Van Ghana, tot Vietnam, de Salomon Eilanden en Fiji, overal zien we pensioenproducten voor zelfstandige arbeiders in de informele sector gelanceerd worden. Een ding hebben al deze producten gemeen: het pensioenproduct bestaat uit een vrijwillig pensioenproduct met twee rekeningen. Waar de 1e rekening de specifieke pensioen­rekening is, heeft de 2e rekening het karakter dat hieruit voortijdig geld opgenomen kan worden. Dit geld is niet op te nemen voor consumptie of levensonderhoud, maar wel voor toekomstige inkomensdoelen. Denk hierbij aan een opleiding voor zichzelf of voor de kinderen, het opvangen van arbeidsongeschiktheid, het onderhouden van de woning of het vervangen van arbeidsmiddelen om inkomen te genereren.

De flexibiliteit die deze twee pensioenrekeningen levert, is zelfs essentieel om mensen in de informele economie überhaupt aan boord te krijgen en om pensioen te gaan opbouwen. Als je deze mensen alleen zou laten sparen voor pensioen, dan zou een groot nadeel zijn dat ze dan geen geld hebben voor het vervangen van inkomen genererende bedrijfsmiddelen. En als je geen inkomen meer genereert, heb je onvoldoende geld voor je levensonderhoud, laat staan om te sparen voor je pensioen.

 

Pensioen voor de Nederlandse informele sector: de ZZP’er

Nu is het natuurlijk de vraag in hoeverre we dit flexibele pensioensysteem met twee rekeningen kunnen betrekken op onze Nederlandse pensioensituatie?

In de notitie van D66 wordt voorgesteld om ZZP’ers en werknemers bij bedrijven zonder pensioen, te laten deelnemen in het ‘oude’ pensioenfonds. Ook wordt voorgesteld eventuele drempels te verlagen zodat ZZP’ers wel pensioen gaan opbouwen. Het motiveren van mensen om pensioen op te gaan bouwen is een voorstel waar niemand bezwaar tegen zal hebben. Er zijn verschillende initiatieven zoals bijvoorbeeld Bright Pensioen, ZZP Pensioen en ook Brand New Day biedt pensioen voor ZZP’ers. Echter ontbreekt het in mijn ogen aan de oplossingen die de ZZP’er ondersteunt in het ondernemen en het sparen voor later.

Wat in Nederland niet beschikbaar is maar mijns inziens wel zou moeten zijn, is het systeem van de twee rekeningen zoals we zien in de informele sector in het buitenland. Die twee rekeningen zouden onze ZZP’ers de flexibiliteit kunnen bieden die je als ondernemer nodig hebt. Waar rekening 1 wordt gebruikt voor het opbouwen van pensioenkapitaal kan rekening 2 worden gebruikt voor bijvoorbeeld doelsparen. Mogelijke doelen kunnen dan zijn: een inkomensbuffer in het geval van ziekte, arbeidsongeschiktheid of inkomen tijdens periodes van minder omzet. Maar ook (om)scholing of vervangen van inkomen genererende producten.

Het motiveren van de ZZP’er om voor zijn pensioen te sparen kan dus ondersteund worden door ook een tweeledig pensioen- en doelspaarproduct mogelijk te maken in Nederland.

 

Vergelijkbare situatie, soortgelijke oplossing?

We zien in ontwikkeling zijnde landen dat deze pensioensystematiek veelvuldig wordt gebruikt en dat het product mede tot stand is gekomen op basis van deelnemersonderzoek. In Nederland weten we nog niet of dit 2-rekeningensysteem werkt, aangezien de wetgeving hier nu geen ruimte voor biedt. Echter, de financiële productbehoefte van de Nederlandse ZZP’er of ondernemer is naar mijn mening niet eens heel anders dan de financiële behoefte van een kleine of middelgrote ondernemer in de informele sector in Fiji. Beiden hebben flexibiliteit nodig om te kunnen ondernemen (of overleven) en zoeken naast een financiële behoefte op kortere termijn, juist naar financiële producten voor hun financiële behoeften op middellange en lange termijn... Dus wie past de wet aan zodat we het pensioensysteem met 2 pensioen­rekeningen hier ook voor ZZP’ers kunnen introduceren?