Lessen uit micropensioen voor pensioensector Nederland

Door Robert Timmer - 15 februari 2016

 

Wat wij kunnen leren van micropensioen in ontwikkelingslanden

Sinds enige jaren ben ik betrokken bij de ontwikkeling van ‘micro­pensioen­en'. Voor mij begon dit avontuur vanuit sociale betrokkenheid. Ik wilde mijn opgedane kennis in de Nederlandse pensioensector inzetten voor organi­saties en overheden in Afrika, Azië en Latijns-Amerika die de voordelen van pensioen willen aanbieden aan hun bevolking. Inmiddels ervaar ik ook een omgekeerd effect: hoe de ontwikkeling van micro­pensioen in ont­wikkel­ende landen innovaties kan bieden voor de Nederlandse pensioen­sector. 

 

In deze eerste blog leg ik graag uit wat micropensioen is en waarom het belangrijk is. In een tweede blog ga ik in op wat de Nederlandse pensioensector van micro­pensioen kan leren.

 

Wat is micropensioen?

Micropensioen is de term voor pensioenproducten die ontwikkeld worden om de (aller)armste mensen op de wereld de mogelijkheid te geven om ook financiële voorzieningen te treffen voor de oude dag. Micropensioen kan worden omschreven als ‘iedere vorm van gelden apart zetten met het oogmerk in geval van ouderdom een bron van inkomsten te hebben'. Het woord ‘micro' duidt op het relatief kleine bedrag (voor Nederlandsche maatstaven) dat een werkend persoon daar kan sparen. Het kan hier gaan om het equivalent van slechts enkele euro's per maand. 

 

De informele economie

De doelgroep voor micropensioen bestaat grotendeels uit mensen die leven in de zogenaamde ‘informele economie'. Zij zijn niet in het bezit zijn van een ID of andere registratiegegevens, en/of hebben vanwege de hoge kosten geen toegang of beperkt toegang tot financiële producten. Mensen in de informele economie verkopen bijvoorbeeld producten op de markt of werken als freelancer op het land, in de mijnbouw, als taxichauffeur of elke andere vorm waarmee ze in een inkomen voor zichzelf en hun familie kunnen voorzien.

De informele sector is gigantisch groot. In Afrika en Azië (over)leven tussen 60 en 85% van de mensen in de informele economie. Het gaat hier dus om miljarden mensen. De schatting is dat er over 30 jaar bijna 2 miljard mensen ouder zijn dan 60 jaar!

 

Onzeker, ontoegankelijk en dus kwetsbaar

Mensen in de informele economie hebben een flexibel en vaak onzeker inkomen. Ze hebben geen toegang tot sociale voorzieningen en in het geval van arbeidsongeschikt­heid, overlijden of niet meer kunnen werken door ouderdom valt het toch al schamele inkomen volledig weg. De mensen in de informele economie zijn dan ook zeer kwetsbaar en eindigen op oudere leeftijd, als familie niet voor ze kan zorgen, vaak in (nog grotere) armoede.

 
 

Financiële dienstverlening buiten bereik

Ook al leven mensen in de informele economie van maar een paar euro per dag, dan nóg hebben zij zeker de behoefte, het inzicht en het gevoel van noodzaak om ‘te budgetteren en te sparen voor later'. Een belangrijk probleem is echter dat deze allerarmsten geen toegang hebben tot, of voldoende middelen hebben voor de gevestigde financiële dienstverleners. Bovendien bieden financiële dienstverleners niet eens financiële producten aan die aansluiten op de behoefte aan flexibiliteit en financiële mogelijkheden voor mensen in de informele economie. 

 

Zelf sparen maakt vogelvrij

Als gevolg hiervan zijn mensen in de informele economie aangewezen op eigen methoden om enig ‘vermogen' apart te zetten. Soms sparen ze in groepsverband, waarbij men rekent op een zekere mate van onderlinge solidariteit bij een calamiteit (bijvoorbeeld het betalen van een begrafenis vanuit ‘het vermogen' van de groep). Ook worden goud of andere kostbare grondstoffen achter de hand gehouden. Het risico van oplichting, diefstal en verduistering blijkt in de praktijk relatief hoog. Daarnaast bieden deze spaarvormen geen enkele garantie tegen de (vaak hoge) inflatie. 

 

De noodzaak van micropensioen

Om veilig sparen én micropensioen voor de informele economie mogelijk te maken, richtte Enviu in Ghana ‘People's Pension Holding' en pensioenuitvoerder ‘People´s Pension Trust Ghana' op. Voor meer informatie, zie het kader onderaan.

Mensen in de informele economie die nog net wat geld overhouden nadat zij in hun allereerste levensbehoeften hebben voorzien, kunnen via het micropensioen tóch financiële voorzieningen treffen voor als ze te oud zijn om te werken, arbeidsongeschikt worden, of om hun nabestaanden te ondersteunen nadat ze overlijden. Deze mensen worden dan ook minder afhankelijk van giften en ontwikkelingswerk vanuit het Westen. Zo starten we een opwaartse cirkel, want westerse landen hoeven uiteindelijk minder in noodhulp te investeren. 

 

Pensioen paradox: hoe maak je ‘iets' van ‘niets'?

Mensen in de informele economie verdienen vaak maar tussen 1 en 10 euro per dag. Dan ontstaat snel de vraag: "Kunnen deze mensen überhaupt wel sparen? En als dat al kan, wordt hun geld dan niet ‘ingepikt' door (corrupte) instellingen? Durven ze een organisatie die micropensioen aanbiedt nog wel te vertrouwen?" Onze uitdaging was vanaf dag 1 dan ook ‘hoe is het financieel haalbaar dat iemand in de informele economie spaart voor zijn pensioen en hoe kan een organisatie zelfstandig in deze behoefte voorzien?'

 

Nederlandse pensioenstelsel niet toepasbaar

Het traditionele pensioen in Nederland is zowel qua vormgeving (in de relatie werkgever - werknemer met strikte juridische regels) als bediening van de klant (via grote instituten als pensioenfondsen, verzekeraars en een actieve rol van de overheid) niet geschikt om toe te passen op de informele economie. Ook is dit financieel niet haalbaar. Dit is waar nieuwe ontwikkelingen de hoofdrol gaan spelen, of wellicht ‘radicale innovatie' in onze ogen…

 

Geen bankrekeningen of basisadministratie

Naast dat het in Ghana niet haalbaar is om een pensioenstelsel als het onze te introduceren, is er ook geen gemeentelijke basisregistratie (GBA) en beschikt maar een beperkt aantal mensen over een bankrekening. Ook zijn er geen sterftetafels op basis waarvan een maandelijkse, levenslange uitkeringen mogelijk is. Vanuit de (Westerse) traditionele aanbieders gezien, lijkt het daarmee onmogelijk om in dit soort landen toch pensioen aan te bieden.

 

De mogelijkheden van de mobiele telefoon

In Afrika en Azië zie je echter wel dat bijna iedereen de beschikking heeft over een mobiele telefoon of smartphone. Het gebruik van mobiele telefonie en betaalmogelijk­heden zijn zelfs aanzienlijk beter geaccepteerd dan in Nederland. De mobiele telefoon wordt hierbij niet alleen gebruikt om te bellen of berichten te sturen, maar veelal ook voor het betalings­­verkeer. Je kunt er dus óók identificatie en betalingen mee realiseren.

 

Micropensioen via (mobiele) biometrische identificatie

Ondanks bovengenoemde beperkingen maar dankzij de mobiele telefoon beschikt People's Pension Trust Ghana straks over een volledig nieuw en innovatief pensioenproduct en bedieningsconcept. Mensen in de informele economie in Ghana kunnen straks via hun mobiele telefoon flexibel sparen en pensioen opbouwen, zich registreren, premies betalen en uitkeringen ontvangen. Waar we mensen niet kunnen identificeren via de basisadministratie, gebruiken we de mobiele telefoon voor het herkennen van vingerafdrukken, gezichten en stemmen. Op termijn denken we zelfs de leeftijd van de deelnemers te kunnen vaststellen met speciale software op de telefoon.

 
 

Lage kosten en geen woekerpolis

De kosten die People's Pension Trust Ghana als pensioenuitvoerder in rekening mag brengen, zijn gemaximeerd 2,5% en andere inhoudingen zoals verzekeringspremies zijn niet toegestaan in de wet. Bijvoorbeeld, een gemiddelde deelnemer in Ghana spaart 100 euro per jaar. Hiervan is maximaal 2,50 euro beschikbaar voor People's Pension Trust Ghana, die daarvan de administratie, investeringen en afdrachten aan andere partijen zoals fondsmanagers en de Ghanese toezichthouder (National Pensions Regularity Authority) moet bekostigen. Een ‘woekerpolis' kan in Ghana niet ontstaan, want de maximale kosten voor dergelijke producten zijn vastgelegd in de Ghanese pensioenwet.

 

Innovaties in micropensioen: leerzaam voor Nederland

De innovaties in micropensioen die voor de informele economie zoals in Ghana worden ontwikkeld, zijn ook interessant voor Nederland: hoe breng je kosten omlaag terwijl de kwaliteit omhoog moet als gevolg van alle maatschappelijke en wettelijke ontwikkelingen? Op welke wijze kunnen we deelnemers en ex-deelnemers bereiken en informeren? Hoe kunnen we sparen en het opbouwen van pensioen combineren?

 

Volgende blogs

In de komende blogs deel ik deze innovaties en learnings graag nader met jullie. Ik zal dan onder andere dieper ingaan op:

  • Gemeentelijke basisadministratie vs biometrische identificatie
  • Innovatie van het pensioenproduct
  • Goedkopere uitvoering van pensioen
  • Bewustwording van de deelnemer
  • Veiligheid van gegevens en privacy

De eerstvolgende blog verschijnt begin maart. Mocht je alvast meer weer willen weten, neem dan gerust contact met ons op.

Over People's Pension Holding en People's Pension Trust Ghana
De Nederlandse organisatie Enviu wil het voor mensen in de informele economie van ontwikkelingslanden mogelijk maken om op een veilige manier te sparen voor hun micropensioen. Gesteund door de Nederlandse pensioen- en verzekeringssector is gekozen om te starten in Ghana. Als eerste heeft Enviu daar ‘People's Pension Holding' opgericht voor het aantrekken van kapitaal om terplekke sociale ondernemingen te kunnen starten. Vervolgens is ‘People's Pension Trust Ghana' opgericht, een lokale pensioenuitvoerder. BluePrint Pension Services, consultants op het gebied van pensioenoplossingen en haalbaarheidsstudies in ontwikkelings- en ontwikkelde landen, ondersteunt Enviu en People's Pension Holding bij de volledige pensioenadministratie en bediening van de klanten van People's Pension Trust Ghana. En het blijft niet bij Ghana! Inmiddels werken we er hard aan om in andere Afrikaanse landen - en daarbuiten - óók pensioen voor de informele sector aan te bieden. Allemaal op basis van de dienstverlening van People's Pension Trust Ghana.